Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự số 37/2009/QH 12 ngày 19/6/2009 có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2010 đã được Quốc hội thông qua ngày 19/06/2009 (kỳ họp thứ 5 Quốc hội khoá XII), trong đó phần các tội danh trong lĩnh vực môi trường đã có sửa đổi, bổ sung các tội phạm, phân nhóm các tội danh, cụ thể hóa, tăng nặng và bổ sung các hình phạt... Đây là những điể m mới so với những nội dung trong Chương XVII - Phần các tội phạm môi trường của Bộ luật Hình sự năm 1999. Cụ thể:

Về những bổ sung, sửa đổi

- Hợp nhất 3 tội gây ô nhiễm môi trường (không khí, nguồn nước và đất - Điều 174, 182, 183 Bộ luật Hình sự năm 1999) thành một tội gây ô nhiễm môi trường (Điều 182 Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự năm 2009), đồng thời quy định cấu thành cơ bản linh hoạt hơn một bước để có thể vận dụng xử lý được trên thực tế.

- Sửa đổi tội nhập khẩu công nghệ, máy móc, thiết bị, phế thải hoặc các chất không bảo đảm tiêu chuẩn bảo vệ môi trường (Điều 185 Bộ luật Hình sự năm 1999) thành tội đưa chất thải vào lãnh thổ Việt Nam (Điều 185 Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự năm 2009) với nội dung xử lý về hình sự đối với người lợi dụng việc nhập khẩu công nghệ, máy móc, thiết bị, phế liệu hoặc hóa chất, chế phẩm sinh học hoặc bằng thủ đoạn khác đưa chất thải vào lãnh thổ Việt Nam.

- Chỉnh sửa về mặt kỹ thuật Điều 190 Bộ luật Hình sự năm 1999 thành Điều 190 Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự năm 2009 (Tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ) cho phù hợp với quy định mới của Luật Bảo vệ môi trường năm 2005 và cho phù hợp với thực tế.

- Sửa đổi, bổ sung Điều 191 Bộ luật Hình sự năm 1999 thành Điều 191 Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự năm 2009 (Tội vi phạm các quy định về quản lý khu bảo tồn thiên nhiên) theo hướng chỉnh sửa yếu tố cấu thành tội phạm, bổ sung thêm một số tình tiết tăng nặng cho phù hợp với thực tế và phù hợp với quy định mới của Luật Bảo vệ môi trường năm 2005.

- Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự năm 2009 bổ sung 3 tội mới liên quan đến tội phạm môi trường. Đó là: Điều 182a - Tội vi phạm quy định về quản lý chất thải nguy hại; Điều 182b - Tội vi phạm quy định về phòng ngừa sự cố môi trường; Điều 191a - Tội nhập khẩu, phát tán các loài ngoại lai xâm hại.

Phân chia rõ các nhóm tội danh

Trên cơ sở nghiên cứu 11 tội danh quy định trong Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự số 37/2009/QH12 ngày 19/6/2009, tại Chương XVII của Bộ luật Hình sự có thể được phân chia thành các nhóm sau:

- Nhóm các tội phạm gây ô nhiễm môi trường (từ Điều 181 đến Điều 185 Bộ luật Hình sự năm 1999 đã được sửa đổi, bổ sung năm 2009).

- Nhóm các tội phạm gây dịch bệnh cho người và động vật (Điều 186, Điều 187 Bộ luật Hình sự năm 1999 đã được sửa đổi, bổ sung năm 2009).

- Nhóm tội phạm hủy hoại môi trường (Điều 182a, Điều 182b, Điều 188, Điều 189 Bộ luật Hình sự năm 1999 đã được sửa đổi, bổ sung năm 2009).

- Nhóm các tội phạm xâm phạm chế độ bảo vệ đặc biệt đối với một số thành tố của môi trường, hệ sinh thái và động vật (Điều 190, Điều 191, Điều 191a Bộ luật Hình sự năm 1999 đã được sửa đổi, bổ sung năm 2009).

Cụ thể hóa, bổ sung và nâng mức hình phạt

Về hình phạt tiền: Đối với các tội phạm môi trường, các nhà làm luật mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt tiền với tư cách là hình phạt chính. Có 10 trong 11 điều luật quy định hình phạt tiền với tư cách đó (từ Điều 181 đến 190, trừ Điều 186).

Mức phạt tiền được quy định trong phần lớn các điều luật của chương này là từ 10 triệu đồng đến 100 triệu đồng. Có một điều luật quy định mức phạt tiền là từ 50 triệu đồng đến 200 triệu đồng (khoản 2 Điều 188). Khoảng cách giữa mức tối thiểu và mức tối đa cách nhau 10 lần cho phép thẩm phán áp dụng linh hoạt trong từng vụ án cụ thể vốn rất khác nhau về tính chất, mức độ và tình hình tài chính của người phạm tội. Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự vừa được Quốc hội thông qua điều chỉnh nâng mức phạt tiền đối với các tội phạm về môi trường.

Về hình phạt cải tạo không giam giữ được quy định với tư cách là hình phạt chính ở 10 trong số 11 điều luật quy định về nhóm tội phạm môi trường, trong đó có 9 điều quy định mức tối thiểu từ sáu tháng đến ba năm, có một điều quy định tối thiểu từ sáu tháng và mức tối đa là hai năm.

Về hình phạt tù: Hầu hết các tội danh của chương này đều quy định mức phạt tù từ 6 tháng đến 10 năm. Riêng tội làm lây lan dịch bệnh nguy hiểm cho người (Điều 186), thì hình phạt tù có thể từ 1 đến 12 năm và mức phạt tù tối đa với tội hủy hoại rừng (Điều 189) có thể lên tới 15 năm. Ngoài các hình phạt chính, thì tất cả các điều luật trong chương này đều quy định hai hình phạt bổ sung là:

- Hình phạt tiền với tư cách là hình phạt bổ sung trong trường hợp xét thấy hình phạt tù vẫn chưa thỏa đáng để đạt được mục đích giáo dục, cải tạo người phạm tội, thì điều luật cho phép áp dụng thêm hình phạt tiền với tư cách là hình phạt bổ sung, với mức phạt từ 2 triệu đồng đến 20 triệu đồng (tại các Điều 188, 190, 191) hoặc từ 10 triệu đồng đến 100 triệu đồng (Điều 186).

- Hình phạt cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định: Tất cả các điều luật trong nhóm tội danh này là cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 1 năm đến 5 năm để áp dụng đối với người phạm tội trong trường hợp xét thấy nếu họ giữ chức vụ, hành nghề, hoặc làm các công việc liên quan thì có nguy cơ là họ sẽ tiếp tục gây nguy hại cho môi trường.

Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, bổ sung

Mặc dù Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự từ ngày 01/01/2010 mới có hiệu lực thi hành, nhưng qua thực tiễn những năm qua cho thấy vẫn còn nhiều vướng mắc, bất cập chưa được sửa đổi, bổ sung năm 2009 vừa qua. Đó là các vấn đề sau:

- Một số hành vi bị nghiêm cấm trong Luật Bảo vệ môi trường năm 2005 (Điều 7) vẫn chưa được bổ sung trong lần sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự năm 2009 như: hành vi gây tiếng ồn, độ rung vượt tiêu chuẩn cho phép; sinh sống ở khu vực được cơ quan nhà nước có thẩm quyền xác định là khu vực cấm do mức độ nguy hiểm về môi trường đối với sức khỏe và tính mạng con người; hành vi cản trở hoạt động bảo vệ môi trường...

- Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự quy định chỉ truy cứu trách nhiệm hình sự đối với cá nhân vi phạm pháp luật hình sự mà chưa quy định đối với pháp nhân. Vì vậy, đây là lỗ hổng lớn của pháp luật cần phải sửa đổi, bổ sung một cách cơ bản Bộ luật Hình sự, trong đó phải thiết lập chế định trách nhiệm hình sự của pháp nhân nhằm xử lý về mặt hình sự các hành vi vi phạm của các doanh nghiệp trong điều kiện hiện nay.

- Quy định tội phạm môi trường có 3 mức độ là “gây hậu quả nghiêm trọng” “gây hậu quả rất nghiêm trọng” và “gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng”. Qua 10 năm thực hiện Bộ luật Hình sự năm 1999 cũng như Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự, chúng ta vẫn chưa có văn bản hướng dẫn về vấn đề này. Vì vậy, trong thời gian tới cần phải hướng dẫn, quy định cụ thể về những dấu hiệu này, đồng thời quy định đối với một số loại tội phạm chỉ cần thực hiện hành vi phạm tội có cấu thành hình thức là đã truy cứu trách nhiệm hình sự, hậu quả (nếu có) chỉ là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự. Bộ luật hình sự ở một số nước trên thế giới như Singapo, Ôxtrâylia cũng quy định theo hướng này.

- Pháp lệnh Tổ chức điều tra hình sự (sửa đổi) đã tăng thẩm quyền điều tra cho lực lượng cảnh sát môi trường, tuy nhiên, thời hạn trong điều tra hình sự đối với loại tội phạm này vẫn giống như các tội phạm thường. Phương tiện, trang thiết bị điều tra tội phạm môi trường còn thiếu và lạc hậu. Những vấn đề này gây rất nhiều khó khăn cho cơ quan điều tra.

- Đội ngũ cán bộ điều tra chủ yếu được đào tạo về pháp luật mà chưa có những kiến thức về môi trường. Vì vậy cần có sự bồi dưỡng, đào tạo cho đội ngũ cán bộ này.

TS. Phạm Văn Lợi, Viện trưởng Viện khoa học quản lý môi trường, Tổng cục Môi trường
(Theo: http://vea.gov.vn/)