Trong bối cảnh đó, đấu tranh với các quan điểm sai trái, thù địch trên không gian mạng không chỉ là yêu cầu trước mắt mà đã trở thành nhiệm vụ thường xuyên, lâu dài. Yêu cầu đặt ra hiện nay không đơn thuần là “phản bác” những nội dung sai trái sau khi chúng xuất hiện, mà quan trọng hơn là phải chủ động nhận diện từ sớm, đánh giá đúng bản chất, xác định đúng đối tượng tác động, lựa chọn phương thức đấu tranh phù hợp và từng bước hình thành khả năng “miễn nhiễm” trước thông tin xấu độc trong xã hội.
Khi thông tin sai lệch được tổ chức như một “chiến dịch” tác động nhận thức
Một trong những thay đổi đáng chú ý của hoạt động chống phá trên không gian mạng là phương thức tác động ngày càng tinh vi. Các quan điểm sai trái, thù địch không phải lúc nào cũng xuất hiện dưới dạng những bài viết có nội dung cực đoan, dễ nhận biết. Trong nhiều trường hợp, chúng được lồng ghép vào những vấn đề đang được xã hội quan tâm, sử dụng một phần thông tin có thật để dẫn dắt đến những nhận định sai lệch, hoặc khai thác một vụ việc cá biệt để tạo ra cách nhìn phiến diện về một vấn đề rộng lớn.
Đáng chú ý, thông tin sai trái thường không cạnh tranh với thông tin chính thống bằng mức độ chính xác mà bằng tốc độ, cảm xúc và khả năng tạo tranh luận. Một tiêu đề gây sốc, một đoạn video bị cắt ghép, một hình ảnh không rõ nguồn gốc hoặc một bình luận tưởng như vô thưởng vô phạt có thể nhanh chóng thu hút hàng nghìn lượt tương tác trước khi thông tin chính xác được kiểm chứng.
Đây chính là điểm khó của cuộc đấu tranh trên không gian mạng: đối tượng tác động không chỉ là những người đã có nhận thức tiêu cực mà còn là những người đang thiếu thông tin, thiếu kỹ năng kiểm chứng hoặc tiếp nhận vấn đề chủ yếu thông qua cảm xúc.
Bởi vậy, nhận diện quan điểm sai trái, thù địch cần được bắt đầu từ việc nhận diện phương thức tác động. Không phải mọi thông tin trái chiều đều là thông tin sai trái; không phải mọi ý kiến phê bình đều mang tính chống đối. Một xã hội phát triển cần có phản biện, tranh luận và những góc nhìn khác nhau. Vấn đề cốt lõi là phân biệt được giữa phản biện có căn cứ với xuyên tạc; giữa góp ý với kích động; giữa nêu hạn chế của một vụ việc với việc cố tình quy chụp, phủ nhận bản chất của cả một chủ trương, chính sách hoặc thành quả.
Nhận diện đúng là điều kiện đầu tiên để đấu tranh đúng.
Không thể đấu tranh hiệu quả nếu thiếu năng lực nhận diện
Một trong những hạn chế cần được khắc phục là tư duy phản ứng khi thông tin sai trái đã lan truyền rộng. Khi đó, việc xử lý thường khó khăn hơn rất nhiều bởi thông tin đã được chia sẻ qua nhiều nền tảng, bị cắt ghép, bình luận và biến đổi theo nhiều hướng khác nhau.
Do đó, cần chuyển mạnh từ “xử lý sự vụ” sang “nhận diện sớm”.
Nhận diện sớm trước hết là theo dõi những vấn đề có khả năng trở thành điểm nóng thông tin; phát hiện các dấu hiệu bất thường trong cách một thông tin được tạo lập và lan truyền; phân tích tài khoản, nguồn phát tán, cách sử dụng ngôn ngữ, hình ảnh, video và phương thức kêu gọi tương tác. Một thông tin xuất hiện đồng thời trên nhiều tài khoản có nội dung tương tự, sử dụng cùng một cách diễn đạt, cùng một hình ảnh hoặc cùng một thông điệp chưa chắc đã là một hiện tượng tự nhiên. Đó có thể là dấu hiệu cần được kiểm chứng và đánh giá.
Nhận diện sớm cũng đòi hỏi phải đặt thông tin trong bối cảnh. Một câu nói bị tách khỏi toàn bộ nội dung có thể tạo ra ý nghĩa hoàn toàn khác. Một con số không có nguồn dẫn có thể được sử dụng để tạo ra kết luận sai. Một hình ảnh thật nhưng được gắn với một sự kiện khác có thể trở thành công cụ tạo tin giả. Một video cũ được đưa trở lại trong một thời điểm nhạy cảm có thể tạo ra nhận thức sai về một sự việc đang diễn ra.
Vì vậy, kỹ năng quan trọng không phải là “đọc thật nhiều”, mà là biết đặt câu hỏi đối với thông tin: Ai đưa thông tin này? Nguồn ở đâu? Thông tin xuất hiện từ khi nào? Có tài liệu hoặc nguồn độc lập nào kiểm chứng hay không? Nội dung đang cung cấp sự kiện hay đang dẫn dắt cảm xúc? Có dấu hiệu cắt ghép, bóp méo hoặc đánh tráo khái niệm hay không?
Khi những câu hỏi đó trở thành thói quen, mỗi người sử dụng mạng xã hội sẽ có thêm một “bộ lọc” trước khi tiếp nhận và chia sẻ thông tin.
Đấu tranh hiệu quả không đồng nghĩa với tranh luận bằng mọi giá
Một quan niệm cần được nhìn nhận lại là cho rằng đấu tranh với quan điểm sai trái, thù địch đồng nghĩa với việc phải phản hồi tất cả các nội dung tiêu cực.
Thực tế không phải như vậy.
Trên không gian mạng, tranh luận càng nhiều đôi khi càng làm tăng khả năng lan truyền của một nội dung vốn ít được chú ý. Một bài viết có lượng tương tác thấp có thể trở thành chủ đề được nhiều người biết đến chỉ sau hàng loạt lượt bình luận, chia sẻ và tranh cãi.
Do đó, đấu tranh phải có trọng tâm, trọng điểm và dựa trên đánh giá tác động. Với thông tin có nội dung sai lệch nhưng phạm vi ảnh hưởng hạn chế, có thể lựa chọn phương thức cung cấp thông tin chính xác thay vì trực tiếp đối đầu. Với nội dung có khả năng gây tác động rộng, cần nhanh chóng cung cấp thông tin chính thống, làm rõ những điểm sai, thiếu hoặc bị xuyên tạc. Với những nội dung có dấu hiệu vi phạm pháp luật, cần phối hợp với cơ quan chức năng có thẩm quyền để xử lý theo quy định.
Đặc biệt, cần tránh tâm lý nóng vội, cực đoan trong tranh luận. Một phản hồi thiếu chuẩn mực có thể làm giảm sức thuyết phục của chính người phản bác. Người tham gia đấu tranh trên không gian mạng càng phải thể hiện bản lĩnh, sự tỉnh táo, kiến thức và văn hóa ứng xử.
Mục tiêu cuối cùng không phải là “thắng” một cuộc tranh luận trên mạng, mà là giúp công chúng hiểu đúng bản chất vấn đề.
Từ “phản bác” sang “chủ động tạo dòng thông tin tích cực”
Một điểm nhấn quan trọng trong đấu tranh trên không gian mạng hiện nay là không nên chỉ tập trung vào việc phủ nhận thông tin sai trái. Nếu không chủ động cung cấp thông tin chính xác, kịp thời và dễ tiếp cận, khoảng trống thông tin sẽ được lấp đầy bởi những nguồn tin không chính thống.
Nói cách khác, muốn giảm ảnh hưởng của thông tin xấu độc phải làm cho thông tin đúng trở nên dễ tiếp cận hơn.
Đây là yêu cầu đặt ra đối với các cơ quan, đơn vị, tổ chức và đội ngũ cán bộ làm công tác thông tin, tuyên truyền. Những vấn đề xã hội quan tâm cần được thông tin chủ động, minh bạch trong phạm vi cho phép; những chính sách mới cần được giải thích bằng ngôn ngữ dễ hiểu; những kết quả nổi bật cần được truyền tải bằng hình thức phù hợp với thói quen tiếp nhận thông tin của từng nhóm đối tượng.
Không gian mạng không chỉ cần những bài viết dài mà còn cần infographic, video ngắn, podcast, hình ảnh dữ liệu, nội dung hỏi – đáp và những sản phẩm truyền thông có khả năng giải thích vấn đề một cách trực quan.
Đặc biệt, thông tin tích cực phải có chất lượng. Nếu chỉ sử dụng những thông điệp chung chung, nặng tính khẩu hiệu, thiếu số liệu, thiếu câu chuyện thực tế thì khó tạo được sức thuyết phục trong môi trường mà người dùng có thể tiếp cận hàng nghìn nguồn thông tin khác nhau mỗi ngày.
Một thông tin chính xác nhưng chậm, khó hiểu và thiếu sức hấp dẫn có thể bị lấn át bởi một thông tin sai nhưng được trình bày đơn giản, đánh trúng tâm lý và lan truyền nhanh.
Vì vậy, đấu tranh trên không gian mạng ngày càng đòi hỏi tư duy truyền thông hiện đại.
Phát huy vai trò của lực lượng Công an nhân dân
Đối với lực lượng Công an nhân dân, không gian mạng vừa là môi trường đấu tranh, vừa là nguồn dữ liệu quan trọng phục vụ công tác bảo đảm an ninh, trật tự. Thực tiễn đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với năng lực nắm tình hình, phân tích thông tin, nhận diện nguy cơ và chủ động tham mưu xử lý các vấn đề phát sinh trên không gian mạng.
Để đáp ứng yêu cầu đó, bên cạnh bản lĩnh chính trị và kiến thức pháp luật, cán bộ, chiến sĩ cần được trang bị năng lực số, kỹ năng phân tích thông tin và phương pháp nhận diện các thủ đoạn tác động tâm lý, dẫn dắt dư luận.
Đây cũng là vấn đề cần được quan tâm trong đào tạo tại Học viện CSND. Việc giáo dục, rèn luyện cho học viên khả năng kiểm chứng thông tin, phân tích nguồn tin, nhận diện thủ đoạn xuyên tạc và xử lý tình huống truyền thông không nên chỉ dừng ở lý thuyết mà cần được gắn với những tình huống thực tiễn.
Có thể xây dựng các tình huống mô phỏng về một vụ việc phát sinh trên mạng xã hội, trong đó học viên phải xác định nguồn thông tin, đánh giá mức độ chính xác, nhận diện phương thức lan truyền, dự báo tác động, xây dựng phương án cung cấp thông tin và đề xuất biện pháp xử lý. Qua đó, năng lực đấu tranh không chỉ được hình thành từ kiến thức mà còn từ khả năng ra quyết định trong điều kiện thông tin không đầy đủ và thời gian hạn chế.
Đây là hướng tiếp cận có ý nghĩa đối với quá trình đổi mới đào tạo, nghiên cứu khoa học và tổng kết thực tiễn của lực lượng Công an nhân dân trong bối cảnh chuyển đổi số.
AI đang làm thay đổi cuộc đấu tranh trên không gian mạng
Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo tạo ra một bước thay đổi mới. Công nghệ AI có thể hỗ trợ tạo văn bản, hình ảnh, âm thanh và video với chất lượng ngày càng cao. Điều này mở ra nhiều cơ hội cho hoạt động truyền thông, nhưng đồng thời cũng làm cho việc nhận diện nội dung giả mạo trở nên khó khăn hơn.
Một hình ảnh có thể được tạo ra gần như trong thời gian thực. Một giọng nói có thể được mô phỏng. Một video có thể khiến người xem tin rằng một nhân vật đã phát biểu điều mà họ chưa từng nói. Một hệ thống AI có thể hỗ trợ tạo ra số lượng lớn nội dung với cách diễn đạt khác nhau nhưng cùng hướng đến một thông điệp.
Điều đó cho thấy cuộc đấu tranh trên không gian mạng đang chuyển từ cuộc đấu tranh với “tin giả” sang cuộc đấu tranh với cả một hệ sinh thái sản xuất, khuếch tán và thao túng thông tin.
Trong bối cảnh đó, ứng dụng AI để phát hiện bất thường, phân tích xu hướng thông tin, nhận diện nội dung giả mạo và hỗ trợ xác minh nguồn tin là hướng cần được nghiên cứu. Tuy nhiên, công nghệ chỉ là công cụ. Quyết định cuối cùng vẫn cần dựa trên đánh giá của con người, nguồn thông tin đáng tin cậy và quy trình kiểm chứng chặt chẽ.
Xây dựng “sức đề kháng” từ mỗi người sử dụng mạng xã hội
Đấu tranh với các quan điểm sai trái, thù địch không thể chỉ trông chờ vào một lực lượng chuyên trách. Trong môi trường mà mỗi người đều có thể trở thành người tạo và phát tán nội dung, mỗi tài khoản mạng xã hội cũng đồng thời là một mắt xích trong quá trình hình thành dư luận.
Một cú nhấp chuột chia sẻ thông tin chưa kiểm chứng có thể góp phần làm lan truyền một nội dung sai lệch. Ngược lại, một lần dừng lại để kiểm tra nguồn tin có thể ngăn chặn một thông tin sai tiếp tục lan rộng.
Vì vậy, xây dựng “sức đề kháng” trước thông tin xấu độc cần bắt đầu từ những kỹ năng rất cơ bản: không vội tin vào tiêu đề gây sốc; kiểm tra nguồn; đối chiếu thông tin; phân biệt sự kiện với bình luận; không chia sẻ nội dung chưa được xác minh; thận trọng trước hình ảnh, video và âm thanh có dấu hiệu bất thường; đồng thời chủ động tìm kiếm thông tin từ các nguồn chính thống.
Quan trọng hơn, cần hình thành văn hóa tranh luận có trách nhiệm. Người sử dụng mạng xã hội có quyền thể hiện quan điểm nhưng cần tôn trọng sự thật, tôn trọng pháp luật và quyền, lợi ích hợp pháp của người khác.
Chủ động từ sớm, đấu tranh từ gốc
Không gian mạng sẽ tiếp tục thay đổi với tốc độ nhanh hơn khả năng thích ứng của nhiều phương thức truyền thống. Những thủ đoạn tác động mới sẽ xuất hiện; công nghệ tạo nội dung giả sẽ ngày càng tinh vi; ranh giới giữa thông tin thật và thông tin giả có thể trở nên khó nhận biết hơn.
Trong điều kiện đó, cách tiếp cận phù hợp không phải là chạy theo từng thông tin sai trái để phản bác, mà phải xây dựng năng lực chủ động từ trước: chủ động nắm tình hình, chủ động nhận diện, chủ động xác minh, chủ động cung cấp thông tin và chủ động nâng cao năng lực số cho cán bộ, chiến sĩ và người dân.
Điểm cốt lõi của cuộc đấu tranh trên không gian mạng không nằm ở số lượng bài viết phản bác, mà ở khả năng tạo dựng một môi trường thông tin trong đó sự thật có sức thuyết phục, thông tin chính xác được tiếp cận kịp thời và người sử dụng có đủ năng lực để tự nhận diện, kiểm chứng trước khi tin và chia sẻ.
Khi mỗi người dùng mạng xã hội biết dừng lại trước một thông tin chưa được kiểm chứng; khi mỗi cơ quan chủ động cung cấp thông tin trước khi tin đồn có cơ hội lan rộng; khi mỗi cán bộ, chiến sĩ có đủ kiến thức để nhận diện phương thức tác động mới; khi công nghệ được sử dụng để hỗ trợ phát hiện và xử lý thông tin bất thường, thì thế chủ động trong cuộc đấu tranh trên không gian mạng sẽ từng bước được hình thành.
Đó cũng là chuyển biến quan trọng từ “chống đỡ trước thông tin xấu độc” sang “chủ động xây dựng thế trận thông tin”; từ phản ứng bị động sang phòng ngừa từ sớm, từ xa; từ chỉ phản bác cái sai sang đồng thời tạo lập, lan tỏa và củng cố cái đúng.
Trong không gian mạng, nơi mỗi thông tin đều có khả năng tạo ra tác động xã hội, chủ động nhận diện chính là bước đầu của chủ động đấu tranh; chủ động cung cấp thông tin chính xác chính là cách tạo dựng niềm tin; và nâng cao năng lực số của cộng đồng chính là giải pháp bền vững để tăng “sức đề kháng” trước các quan điểm sai trái, thù địch.