1. Đặt vấn đề

Không gian mạng ngày càng giữ vị trí quan trọng trong đời sống xã hội, đó là nơi giao lưu, kết nối và chia sẻ thông tin một cách nhanh nhất và đang trở thành môi trường thiết yếu phục vụ hoạt động quản lý nhà nước, phát triển kinh tế, giáo dục, giao lưu xã hội và tiếp cận thông tin của người dân. Cùng với những giá trị tích cực, sự phát triển mạnh mẽ của không gian mạng cũng tạo ra những vấn đề mới đối với công tác bảo vệ an ninh quốc gia, bảo đảm trật tự an toàn xã hội. Một trong những vấn đề nổi lên là tình trạng lợi dụng Internet, mạng xã hội và các nền tảng truyền thông số để tạo lập, phát tán, chia sẻ các thông tin sai lệch, xuyên tạc, kích động, chống phá.

Các quan điểm sai trái, thù địch trên không gian mạng ngày càng có sự thay đổi về phương thức thể hiện. Nếu trước đây, nội dung chống phá chủ yếu được đăng tải trên một số trang thông tin, diễn đàn hoặc tài liệu có tính chất trực tiếp thì hiện nay có xu hướng được “ngụy trang” dưới dạng bình luận cá nhân, video ngắn, hình ảnh livestream, podcase, bài viết phân tích hoặc các cuộc tranh luận trên mạng xã hội. Một số đối tượng cố tình trộn lẫn thông tin đúng với thông tin sai, khai thác các vấn đề đang được xã hội quan tâm, đặc biệt là các vụ việc phức tạp về kinh tế, xã hội, tham nhũng tiêu cực, khiếu kiện, dân tộc, tôn giáo, đất đai, môi trường… để tạo ra cách nhìn phiến diện, gây nghi ngờ và tác động tâm lý đến xã hội.

Đáng chú ý, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, công nghệ tạo sinh và các công cụ chỉnh sửa hình ảnh, âm thanh, video làm cho việc tạo lập nội dung giả mạo ngày càng dễ dàng. Công nghệ deepfake có thể bị lợi dụng để tạo ra hình ảnh, giọng nói hoặc video giả, khiến người tiếp cận khó phân biệt thật - giả nếu không có kỹ năng kiểm chứng. Những yếu tố này làm cho hoạt động đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trên không gian mạng trở thành nhiệm vụ, có tính thường xuyên, lâu dài và đòi hỏi sự tham gia của nhiều lực lượng.

Trong tổng thể nhiệm vụ bảo vệ an ninh quốc gia, bảo đảm trật tự an toàn xã hội, lực lượng Công an có vai trò đặc biệt quan trọng. Đây là lực lượng trực tiếp thực hiện chức năng nắm tình hình, phòng ngừa, phát hiện, đấu tranh, ngăn chặn, xử lý các hành vi vi phạm pháp luật trên không gian mạng, đồng thời tham mưu cho Đảng, Nhà nước và cấp ủy, chính quyền các cấp về chủ trương, giải pháp đảm bảo an ninh mạng, an ninh thông tin và phòng, chống các hoạt động lợi dụng không gian mạng xâm phạm an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội.

Do đó, nghiên cứu làm rõ vai trò của lực lượng Công an trong đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trên không gian mạng không chỉ có ý nghĩa về mặt lý luận mà còn có giá trị thực tiễn trong nâng cao hiệu quả công tác bảo vệ an ninh quốc gia, giữ gìn môi trường thông tin lành mạnh, góp phần củng cố niềm tin của nhân dân và bảo đảm ổn định xã hội.

2. Nhận diện quan điểm sai trái, thù địch và những vấn đề đặt ra đối với công tác đấu tranh trên không gian mạng của lực lượng Công an

Quan điểm sai trái, thù địch trên không gian mạng có thể được hiểu là những nhận thức, cách nhìn, luận điệu hoặc thông tin trái với sự thật khách quan, xuyên tạc chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước, phủ nhận những thành quả phát triển của đất nước hoặc cố tình kích động, chia rẽ khối đại đoàn kết dân tộc, gây ảnh hưởng đến an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ những quan điểm sai trái, thông tin sai lệch và ý kiến phản biện xã hội hợp pháp. Không phải mọi ý kiến khác biệt đều là quan điểm sai trái, thù địch, việc nhận diện phải dựa trên nội dung, mục đích, tính chất, mức độ tác động và các quy định của pháp luật. Một đặc điểm nổi bật hiện nay là các nội dung sai trái, xuyên tạc có xu hướng khai thác những vấn đề “nóng” trong đời sống xã hội. Khi một vụ việc thu hút sự quan tâm của dư luận xuất hiện, các đối tượng có thể nhanh chóng sử dụng thông tin chưa được kiểm chứng để đưa ra suy diễn, quy kết hoặc tạo ra những cách giải thích thiếu căn cứ.

Một thủ đoạn đáng chú ý khác là sử dụng tài khoản ẩn danh, tài khoản ảo hoặc mạng lưới nhiều tài khoản để tạo cảm giác về sự đồng thuận xã hội. Một nội dung có thể được đăng tải đồng thời trên nhiều nền tảng, sau đó được chia sẻ vào hội nhóm có số lượng thành viên lớn. Việc lặp lại thông tin nhiều lần có thể khiến người tiếp nhận hình thành tâm lý “nhiều người nói thì có thể là đúng”, mặc dù nguồn thông tin ban đầu chưa được kiểm chứng.

Bên cạnh đó, các đối tượng còn lợi dụng tâm lý tò mò, bức xúc hoặc xu hướng thích nội dung gây tranh cãi của một bộ phận người sử dụng mạng xã hội để gia tăng khả năng lan truyền thông tin. Những nội dung có tiêu đề giật gân, hình ảnh gây sốc, cách diễn đạt cực đoan hoặc tạo ra sự đối lập thường dễ thu hút tương tác. Đây là yếu tố khiến cuộc đấu tranh trên không gian mạng không chỉ là cuộc đấu tranh về thông tin mà còn là cuộc đấu tranh về khả năng định hướng nhận thức và tâm lý xã hội.

Những biến đổi trên đặt ra yêu cầu phải chuyển mạnh từ tuy duy “xử lý thông tin đã lan truyền” sang chủ động nắm tình hình, dự báo, nhận diện sớm và cung cấp thông tin chính thống. Trong đó, lực lượng Công an phải phát huy đồng bộ chức năng phòng ngừa xã hội, phòng ngừa nghiệp vụ, tuyên truyền, tham mưu và đấu tranh pháp luật.

3. Vai trò của lực lượng Công an trong đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trên không gian mạng

Trước hết, lực lượng Công an có vai trò nắm tình hình, nhận diện và dự báo nguy cơ phát sinh, lan truyền các quan điểm sai trái, thù địch trên không gian mạng. Đây là khâu có ý nghĩa nền tảng bởi muốn đấu tranh hiệu quả phải xác định được nội dung, nguồn phát tán, phương thức lan truyền, đối tượng tác động và mức độ ảnh hưởng. Nắm tình hình không chỉ dừng ở việc phát hiện các nội dung đã được đăng tải mà phải hướng tới nhận diện xu hướng, chủ đề có nguy cơ bị lợi dụng và những vấn đề có khả năng phát sinh phức tạp.

Thông qua các biện pháp nghiệp vụ và hệ thống thông tin phù hợp, lực lượng Công an có điều kiện phát hiện sớm các nội dung có dấu hiệu vi phạm pháp luật, đánh giá mức độ nguy hiểm và tham mưu biện pháp xử lý. Việc chủ động nắm tình hình giúp hạn chế tình trạng bị động, bất ngờ trước các chiến dịch thông tin có tổ chức, đồng thời tạo cơ sở để triển khai các biện pháp phòng ngừa ngay từ sớm, từ xa.

Thứ hai, lực lượng Công an có vai trò tham mưu cho cấp ủy, chính quyền các cấp về công tác bảo đảm an ninh mạng, an ninh thông tin và phòng ngừa hoạt động lợi dụng không gian mạng xâm phạm an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội.

Thực tiễn cho thấy, một vụ việc trên không gian mạng có thể nhanh chóng tác động đến đời sống thực tế. Vì vậy, công tác tham mưu phải gắn giữa tình hình trên mạng và tình hình ngoài xã hội, giữa nguy cơ thông tin sai lệch và khả năng phát sinh vụ việc phức tạp về an ninh trật tự.

Trên cơ sở nắm tình hình, lực lượng Công an cần tham mưu phương án xử lý các vấn đề phức tạp, xác định rõ trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị, xây dựng cơ chế trao đổi, cung cấp thông tin và phản ứng nhanh khi xuất hiện thông tin sai trái, xuyên tạc qua mạng. Đối với những vấn đề được dư luận đặc biệt quan tâm, việc cung cấp thông tin chính xác, kịp thời có ý nghĩa rất quan trọng trong hạn chế “khoảng trống thông tin”, không để thông tin không chính thống chiếm lĩnh sự chú ý của công chúng.

Thứ ba, lực lượng Công an có vai trò phát hiện, xác minh và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật trên không gian mạng. Đây là phương diện thể hiện rõ chức năng thực thi pháp luật của lực lượng Công an. Khi phát hiện hành vi lợi dụng không gian mạng để xuyên tạc, vu khống, xúc phạm danh dự, nhân phẩm, kích động, gây rối hoặc xâm phạm an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội, cần tiến hành xác minh, thu thập tài liệu, đánh giá tính chất, mức độ và xử lý theo đúng quy định của pháp luật.

Trong quá trình này, yêu cầu quan trọng là phải bảo đảm tính chính xác, khách qian và đúng pháp luật, việc xử lý phải dựa trên chứng cứ, phân biệt rõ hành vi vi phạm với quyền tự do ngôn luận, quyền tiếp cận thông tin và quyền phản biện hợp pháp của công dân. Điều này vừa bảo đảm hiệu lực quản lý nhà nước, vừa củng cố niềm tin của nhân dân đối với công tác đấu tranh trên không gian mạng.

Thứ tư, lực lượng Công an có vai trò cung cấp, phối hợp cung cấp và định hướng thông tin chính xác, góp phần phản bác thông tin sai lệch. Phản bác hiệu quả không chỉ là chỉ ra cái sai mà còn phải đưa ra thông tin đúng, có căn cứ, dễ tiếp cận và phù hợp với nhu cầu thông tin của người dân. Trong môi trường mạng xã hội, tốc độ phản ứng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Nếu thông tin chính thống chậm hơn quá nhiều so với thông tin sai lệch, khoảng trống thông tin có thể bị lấp đầy bằng những nội dung thiếu kiểm chứng. Do đó, lực lượng Công an cần phối hợp với cơ quan báo chí, cơ quan thông tin – truyền thông và các cơ quan chức năng chủ động cung cấp thông tin về những vấn đề thuộc phạm vi quản lý, nhất là những vụ việc có nguy cơ bị xuyên tạc. Cách thức truyền tải cũng cần đổi mới theo hướng ngắn gọn, trực quan, dễ hiểu, phù hợp với đặc điểm của từng nhóm người sử dụng mạng xã hội.

Thứ năm, lực lượng Công an có vai trò phòng ngừa xã hội, nâng cao “sức đề kháng thông tin” của người dân. Đây là giải pháp có ý nghĩa lâu dài. Một xã hội mà người dân có kỹ năng kiểm chứng thông tin, biết nhận diện nguồn tin không đáng tin cậy, không chia sẻ nội dung chưa được xác thực sẽ làm giảm đáng kể khả năng lan truyền của thông tin sai lệch.

Công an các cấp, đặc biệt là Công an cơ sở, có thể phối hợp với chính quyền, tổ chức chính trị - xã hội, cơ sở giáo dục và các cơ quan truyền thông để tuyên truyền, hướng dẫn người dân kỹ năng sử dụng mạng xã hội an toàn, có trách nhiệm. Đối tượng tuyên truyền cần được phân loại phù hợp, trong đó chú trọng thanh thiếu niên, học sinh, sinh viên và những nhóm thường xuyên sử dụng mạng xã hội nhưng còn hạn chế về kỹ năng kiểm chứng thông tin.

Thứ sáu, lực lượng Công an có vai trò phối hợp liên ngành và huy động sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị. Đấu tranh với quan điểm sai trái, thù địch trên không gian mạng không phải nhiệm vụ riêng của lực lượng Công an. Đây là nhiệm vụ cần sự phối hợp của các cơ quan Đảng, Nhà nước, cơ quan báo chí, giáo dục, thông tin - truyền thông, các tổ chức chính trị - xã hội và cộng đồng người sử dụng Internet.

Lực lượng Công an với chức năng bảo đảm an ninh, trật tự cần làm tốt vai trò nòng cốt trong trao đổi thông tin, phát hiện nguy cơ, xác minh và xử lý vi phạm; đồng thời phối hợp chặt chẽ với các cơ quan có chức năng quản lý thông tin, truyền thông và các nền tảng cung cấp dịch vụ xuyên biên giới. Cơ chế phối hợp càng rõ ràng, tốc độ trao đổi thông tin càng nhanh thì khả năng xử lý các tình huống phát sinh trên không gian mạng càng hiệu quả.

Thời gian tới, trước sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo, công nghệ deepfake và các phương thức truyền thông mới, công tác đấu tranh phản bác quan điểm sai trái, thù địch cần được tiến hành chủ động, linh hoạt, dựa trên cả giải pháp công nghệ, nghiệp vụ, pháp luật và truyền thông. Trong đó, cần lấy phòng ngừa là chính, chủ động cung cấp thông tin chính xác, xử lý kịp thời các hành vi vi phạm và phát huy sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội. Qua đó góp phần xây dựng môi trường thông tin lành mạnh, củng cố niềm tin xã hội, bảo vệ lợi ích quốc gia, dân tộc và giữ vững an ninh, trật tự trong tình hình mới.

4. Hạn chế, thiếu sót, nguyên nhân của những hạn chế, thiếu sót

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, công tác đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trên không gian mạng vẫn còn một số hạn chế. Khả năng dự báo, nhận diện sớm một số vấn đề chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu trong điều kiện thông tin trên mạng thay đổi rất nhanh. Việc phát hiện một số nội dung sai lệch đôi khi còn phụ thuộc vào khả năng theo dõi và phản ánh của người sử dụng mạng xã hội.

Nội dung và phương thức tuyên truyền, phản bác ở một số trường hợp chưa thật sự phù hợp với đặc điểm tiếp nhận thông tin của công chúng trên môi trường số. Trong khi các nội dung sai lệch thường được trình bày ngắn gọn, hấp dẫn, giàu tính cảm xúc thì thông tin chính thống đôi khi còn nặng tính hành chính, khó tiếp cận đối với một bộ phận người dùng trẻ.

Công tác phối hợp giữa các cơ quan, đơn vị trong một số trường hợp chưa thật sự đồng bộ; việc chia sẻ dữ liệu, trao đổi thông tin và phản ứng trước những vấn đề phát sinh còn có độ trễ nhất định. Năng lực ứng dụng công nghệ, phân tích dữ liệu lớn, nhận diện nội dung giả mạo và xác minh thông tin do AI tạo ra cũng đặt ra yêu cầu mới đối với đội ngũ cán bộ.

Những hạn chế trên xuất phát từ nhiều nguyên nhân, trong đó có sự phát triển nhanh chóng của công nghệ, sự xuất hiện liên tục của các nền tảng và phương thức truyền thông mới; tính xuyên biên giới của không gian mạng; sự thay đổi nhanh về phương thức hoạt động của các đối tượng; trong khi nguồn lực, công nghệ và nhân lực chuyên sâu ở một số đơn vị chưa hoàn toàn đáp ứng yêu cầu.

5. Giải pháp nâng cao hiệu quả đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trên không gian mạng của lực lượng Công an

Một là, nâng cao chất lượng công tác nắm tình hình, dự báo và nhận diện sớm các vấn đề có nguy cơ bị lợi dụng trên không gian mạng. Cần chuyển từ phương thức xử lý thụ động sang chủ động dự báo; chú trọng các vấn đề xã hội nhạy cảm, các sự kiện chính trị, kinh tế, xã hội lớn và những vụ việc có khả năng thu hút sự quan tâm của dư luận. Đồng thời, nghiên cứu ứng dụng công nghệ phân tích dữ liệu để phát hiện xu hướng lan truyền bất thường, xác định chủ đề nổi lên và hỗ trợ cán bộ đánh giá nguy cơ.

Hai là, xây dựng cơ chế phản ứng nhanh trước thông tin sai lệch, xuyên tạc. Đối với những vấn đề phức tạp, cần xác định rõ cơ quan đầu mối, quy trình xác minh, trách nhiệm cung cấp thông tin và phương thức truyền tải. Thông tin phản bác cần bảo đảm chính xác, có căn cứ pháp lý và thực tiễn, đồng thời được thể hiện ngắn gọn, dễ hiểu, phù hợp với đặc điểm của mạng xã hội.

Ba là, đổi mới phương thức tuyên truyền theo hướng chủ động tạo lập và lan tỏa thông tin tích cực. Không nên chỉ phản ứng khi thông tin sai lệch xuất hiện mà cần thường xuyên cung cấp thông tin chính xác, thiết thực về các chủ trương, chính sách, hoạt động bảo đảm an ninh, trật tự và những vấn đề người dân quan tâm. Khi thông tin chính thống được cung cấp đầy đủ, kịp thời, dễ tiếp cận, “khoảng trống thông tin” - môi trường thuận lợi cho tin giả và xuyên tạc phát triển - sẽ được thu hẹp.

Bốn là, nâng cao năng lực công nghệ và trình độ chuyên môn của cán bộ làm công tác đấu tranh trên không gian mạng. Bên cạnh kiến thức nghiệp vụ, cán bộ cần được trang bị kiến thức về mạng xã hội, phân tích dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, nhận diện deepfake, xác minh nguồn tin và kỹ năng truyền thông số. Việc đào tạo cần gắn với các tình huống thực tế, thường xuyên cập nhật thủ đoạn mới thay vì chỉ tập trung vào kiến thức lý thuyết.

Năm là, tăng cường phòng ngừa xã hội, nâng cao kỹ năng nhận diện và kiểm chứng thông tin của người dân. Công tác tuyên truyền cần tập trung vào những kỹ năng cụ thể như kiểm tra nguồn tin, đối chiếu với nguồn chính thống, nhận diện tiêu đề giật gân, hình ảnh chỉnh sửa, video giả và không chia sẻ nội dung chưa được kiểm chứng. Đây là giải pháp có ý nghĩa căn cơ bởi người sử dụng mạng xã hội chính là “mắt xích” quyết định tốc độ lan truyền của nhiều loại thông tin.

Sáu là, hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa lực lượng Công an với các cơ quan chức năng, cơ quan báo chí và doanh nghiệp cung cấp nền tảng số. Cần xây dựng cơ chế trao đổi thông tin nhanh chóng, thống nhất, bảo đảm đúng thẩm quyền và pháp luật. Đối với các nền tảng xuyên biên giới, cần tăng cường phối hợp trong việc phát hiện, ngăn chặn và xử lý nội dung vi phạm pháp luật Việt Nam theo các quy định hiện hành.

Bảy là, bảo đảm xử lý nghiêm minh nhưng đúng pháp luật đối với các hành vi lợi dụng không gian mạng để xâm phạm an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội. Công tác xử lý phải bảo đảm nguyên tắc đúng người, đúng hành vi, đúng căn cứ pháp luật, phân biệt rõ thông tin sai lệch do thiếu hiểu biết với hành vi cố ý tạo lập, phát tán nội dung nhằm gây hậu quả hoặc phục vụ mục đích chống phá. Qua xử lý cần kết hợp tuyên truyền, giáo dục, phòng ngừa tái phạm và nâng cao nhận thức cộng đồng.

Tám là, tăng cường nghiên cứu khoa học về đấu tranh phản bác quan điểm sai trái, thù địch trong điều kiện phát triển trí tuệ nhân tạo và truyền thông số. Cần nghiên cứu sâu hơn về tâm lý người dùng, cơ chế lan truyền thông tin, tác động của thuật toán, hành vi của các nhóm cộng đồng trực tuyến và phương thức sử dụng AI để tạo nội dung giả. Kết quả nghiên cứu phải được chuyển hóa thành các quy trình nghiệp vụ, chương trình đào tạo và giải pháp thực tiễn cho lực lượng Công an.

6. Kết luận

Không gian mạng đang trở thành một trong những môi trường quan trọng của đời sống xã hội và đồng thời là địa bàn có ý nghĩa ngày càng lớn đối với nhiệm vụ bảo vệ an ninh quốc gia, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội. Sự gia tăng về tốc độ, quy mô và tính tinh vi của các hoạt động phát tán thông tin sai lệch, xuyên tạc, quan điểm sai trái, thù địch đặt ra yêu cầu phải đổi mới mạnh mẽ phương thức đấu tranh.

Trong nhiệm vụ đó, lực lượng Công an giữ vai trò nòng cốt trong nắm tình hình, dự báo, phát hiện, xác minh, phòng ngừa và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật trên không gian mạng; đồng thời phối hợp với các cơ quan chức năng trong cung cấp thông tin chính xác, định hướng dư luận và nâng cao khả năng tự bảo vệ của cộng đồng trước thông tin sai lệch.

Danh mục tài liệu tham khảo

1. Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22/10/2018 về tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới.

2. Quốc hội, Luật An toàn thông tin mạng năm 2015.

3. Quốc hội, Luật An ninh mạng năm 2018.

4. Chính phủ, Nghị định số 53/2022/NĐ-CP ngày 15/8/2022 quy định chi tiết một số điều của Luật An ninh mạng.

5. Chính phủ, Nghị định số 72/2013/NĐ-CP ngày 15/7/2013 về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ Internet và thông tin trên mạng, được sửa đổi, bổ sung bởi các văn bản có liên quan.

6. Bộ Chính trị, Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.